સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો

નાદબ્રહ્મ પદ - ૮૬૩, પૃષ્ઠ - ૫૭૨
(શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા, અધ્યાય ૨, શ્લોક ૫૪ થી ૭૨)
Nādbrahma pada 863, page 572
(Shrimad Bhagvad Gitā, Chapter 2, Verses 54 -72)

Aarti

Neelamben Yagnik

    વંદના
    જેને દિવ્ય સ્તવો વડે સ્તવી રહ્યાં, સૂર્યાગ્નિ વા વાદળાં,
    જેના મંત્ર, પુરાણ, શાસ્ત્ર, ભજનો, ગાયે ઋષિ વ્યાકુળા;
    યોગી ધ્યાન ધરી જ, સંયમ કરી, જેની કરે ઝંખના,
    જેનો પાર ન કોઈએ લઇ શક્યા, તે દેવને વંદના.
    vandanā
    jene divya stavo vade stavi rahyā, suryāgni vā vādalā
    jenā mantra purāna shāstra bhajano, gāye rushi vyā-kulā
    yogi dhyāna dhari ja. saňyama kari, jeni kare jhankhanā
    jeno pāra na ko-ii e la-ii shakyā, te deva-ne vandanā

Whom the Sun, Fire, Wind, and Clouds worship with divine hymns and praises,
Whom the restless, yearning sages sing of through Vedic mantras, Puranas, scriptures, and devotional songs;
Whom the yogis yearn for, holding steadfast contemplation and practicing self-restraint,
Whose absolute limits no one has ever been able to find—salutations to that Supreme Divine Being.

શ્રી અર્જુન બોલ્યા:
    સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો કેમ, કેશવ?
    બોલે, રહે, ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુદ્ધિનો?   ૫૪
shri arjun bolyā:
    samādhi-māň sthita-pragna, jānavo kem keshava ?
    bole, rahe, fare kema, muni je sthira bud-dhino ?   54

Arjuna said:
What are the signs of a person of steady wisdom, who is absorbed in divine consciousness, O Keshav (Krishna)?
How does a sage of stable mind speak, how does he sit, and how does he walk?

શ્રી ભગવાન બોલ્યા:
    મનની કામના સર્વે, છોડીને આત્મમાં જ જે,
    રહે સંતુષ્ટ આત્માથી, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો   ૫૫
shri bhagvān bolyā:
    mana-ni kāmanā sarve, chhodi-ne ātmā-māň ja je
    rahe saňtushta ātmā-thi, te sthita-pragna jānavo   55

The Blessed Lord said:
When a person entirely abandons all selfish desires of the mind, O Arjuna, and remains completely satisfied within the self by the self alone, then he is known as a person of steady wisdom. 

    દુઃખે ઉદ્વેગ ના ચિત્તે, સુખોની ઝંખના ગઈ,
    ગયા રાગ-ભય-ક્રોધ, મુનિ તે સ્થિરબુદ્ધિનો   ૫૬
    dukhe udhvega nā chit-te sukho-ni jhaňkhanā ga-ii
    gayā rāga, bhaya, krodha, muni te sthira-bud-dhino   56

Whose mind remains unperturbed in times of sorrow, who no longer longs for pleasures, and who is completely free from attachment, fear, and anger—such a sage is called a person of steady wisdom.

    આસક્ત નહિ જે ક્યાંય, મળ્યે કાંઈ શુભાશુભ,
    ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર   ૫૭
    ā-sakta nahi je kyāňya, malye kāň-ii shubhā-shubha
    na kare harsha ke dvesha, teni pragnā tha-ii sthira   57

He who is entirely unattached to anything anywhere, and who neither rejoices in receiving good fortune nor feels resentment upon encountering misfortune—his wisdom is firmly established.

    કાચબો જેમ અંગોને, તેમ જે વિષયો થકી,
    સંકેલે ઇન્દ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર   ૫૮
    kāchabo jema aňgo-ne, tema je vishayo thaki
    saňkele indriyo purna, teni pragnā tha-ii sthira   58

When a person is able to completely withdraw their senses from the objects of the senses, just as a tortoise draws its limbs inside its shell, their wisdom is firmly established.

    નિરાહારી શરીરીના, ટળે છે વિષયો છતાં,
    રસ રહી જતો તેમાં, તે ટળે પેખતાં પરં   ૫૯
    nirā-hāri shariri-nā, tale chhe vishayo chhatā
    rasa rahi jato temāň, te tale pekhatā param   59

Though an embodied soul may physically abstain from sensory pleasures, the taste and longing for them still remain within the mind. However, even this subtle inner craving completely vanishes when one experiences the Supreme Divine reality.

    પ્રયત્નમાં રહે તોયે, શાણાં એ નરનાં હરે,
    મનને ઇન્દ્રિયો મસ્ત, વેગથી વિષયો ભણી   ૬૦
    praytna-māň rahe toye, shānā e nara-nā hare
    mana-ne indriyo masta, vega-thi vishayo bhani   60

The turbulent senses are so incredibly powerful, O Arjuna, that they forcefully carry away the mind of even a wise and discriminating person who is actively striving to control them.

    યોગથી તે વશે રાખી, રહેવું મત્પરાયણ,
    ઇન્દ્રિયો સંયમે જેની, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર   ૬૧
    yogathi te vashe rākhi, rahevu mat-parāyana
    indriyo saňyame jeni, teni pragnā tha-ii sthira   61

Restraining all the senses through yoga, one should sit focused on Me as the Supreme Goal. For whoever has their senses under complete control, their wisdom is firmly established.

    વિષયોનું રહ્યે ધ્યાન, તેમાં આસક્તિ ઊપજે,
    જન્મે આસક્તિથી કામ, કામથી ક્રોધ નીપજે   ૬૨
    vishayo-nu rahe dhyāna, temāň ā-sakti upaje
    janme ā-sakti-thi kāma, kāma-thi krodha nipaje   62

By constantly dwelling on the objects of the senses, a person develops an attachment to them. From attachment, desire (craving) is born, and from unfulfilled desire, anger arises. 

    ક્રોધથી મૂઢતા આવે, મૂઢતા સ્મૃતિને હરે,
    સ્મૃતિલોપે બુદ્ધિનાશ, બુદ્ધિનાશે વિનાશ છે   ૬૩
    krodha-thi mudhatā āve, mudhatā smruti-ne hare
    smruti-lope bud-dhi-nāsha, bud-dhi-nāshe vināsha chhe   63

From anger arises delusion, and from delusion comes the loss of memory. With the loss of memory, the intellect is destroyed, and with the destruction of intellect, a person is completely ruined.

    રાગ ને દ્વેષ છૂટેલી, ઇન્દ્રિયે વિષયો ગ્રહે,
    વશેન્દ્રિય સ્થિરાત્મા જે, તે પામે છે પ્રસન્નતા   ૬૪
    rāga ne dvesha chhuteli, indriye vishayo grahe
    vashendriya sthirātmā je, te pāme chhe prashan-natā   64

But a person who is free from attachment and aversion, interacting with material objects through senses that are completely under control and obedient to the self, attains ultimate inner purity and peace.

    પામ્યે પ્રસન્નતા તેનાં, દુઃખો સૌ નાશ પામતાં,
    પામ્યો પ્રસન્નતા તેની, બુદ્ધિ શીઘ્ર બને સ્થિર   ૬૫
    pāmye prashan-natā tenā, dukho sa-u nāsha pāmatā
    pāmyo prashan-natā teni, bud-dhi shighra bane sthira   65

Upon attaining that inner peace and serenity, all of one's sorrows and miseries are completely destroyed. The intellect of such a serene and cheerful person very quickly becomes firmly established in divine consciousness.

    અયોગીને નથી બુદ્ધિ, અયોગીને ન ભાવના,
    ન ભાવહીનને શાંતિ, સુખ ક્યાંથી અશાંતને?   ૬૬
    ayogi-ne nathi bud-dhi, ayogi-ne na bhāvanā
    na bhāvahina-ne shānti, sukha kyāň-thi ashānta-ne ?   66

One who is undisciplined and unconnected to the Divine has no true intellect, nor do they possess spiritual feelings or focus. For one without focus, there is no peace, and for the unpeaceful, how can there be any true happiness?

    ઇન્દ્રિયો વિષયે દોડે, તે પૂંઠે જે વહે મન,
    દેહીની તે હરે બુદ્ધિ, જેમ વા નાવને જળે   ૬૭
    indriyo vishaye dode, te puňthe je vahe mana
    dehini te hare bud-dhi, jema vā nāvane jale   67

Just as a powerful wind sweeps away a boat on the water, even a single sensory object that the mind tracks and chases after can completely carry away a person's wisdom and intellect.

    તેથી જેણે બધી રીતે, રક્ષેલી વિષયો થકી,
    ઇન્દ્રિયો નિગ્રહે રાખી, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર   ૬૮
    tethi jene badhi rite, raksheli vishayo thaki
    indriyo nigrahe rākhi, teni pragnā tha-ii sthira   68

Therefore, O mighty-armed Arjuna, one whose senses are completely restrained and guarded from their material objects in every way—their wisdom is firmly established.

    નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી,
    જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞા‍ની મુનિની નિશા   ૬૯
    nishā je sarva bhuto-ni, temāň jāgrata saňyami
    jemāň jāge badhā bhuto, te gnāni muni-ni nishā   69

What is night for all living beings is the time of awakening for the self-controlled sage. And that which is the time of awakening for all beings is seen as night by the wise seer.

          સદા ભરાતા અચલપ્રતિષ્‍ઠ,
          સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે,
          જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ,
          તે શાંતિ પામે નહિ કામકામી   ૭૦
          sadā bharātā achala-pratishtha,
          samudra-māň nira badhā praveshe
          jemā praveshe sahu kāma tema,
          te shānti pāme nahi kāma-kāmi   70

Just as the ocean remains undisturbed and completely stable despite being constantly filled by rivers rushing into it from all sides, a person into whom all worldly desires enter without causing any mental ripple achieves true peace—not the one who chases after those desires.

    છોડીને કામના સર્વે, ફરે જે નર નિઃસ્પૃહ,
    અહંતા મમતા મૂકી, તે પામે શાંતિ ભારત   ૭૧
    chhodi-ne kāmanā sarve, fare je nara nih-spruha
    ahamtā mamatā muki, te pāme shānti bhārata   71

That person who abandons all material desires and moves through the world entirely free from cravings, ownership, and ego, attains ultimate and lasting peace, O Arjuna.

    આ છે બ્રહ્મદશા એને, પામ્યે ના મોહમાં પડે,
    અંતકાળેય તે રાખી, બ્રહ્મનિર્વાણ મેળવે   ૭૨
    ā chhe brahma-dashā ene, pāmye nā moha-māň pade
    anta-kāleya te rākhi, brahma-nirvāna melave   72

This is the ultimate divine state, O Arjuna. Having attained this, a person is never deluded again. If one is established in this consciousness even at the final hour of death, they achieve absolute liberation from the cycle of birth and death, merging into the Divine.